Nhìn ngành thép Việt Nam lúc này mà chỉ hỏi “giá thép sẽ lên hay xuống” là thiếu một nửa bức tranh. Điều đang diễn ra sâu hơn: Thị trường bước vào giai đoạn đổi luật chơi – nơi chính sách, rào cản thương mại và cấu trúc chuỗi giá trị quyết định ai thắng, ai bị ép biên.

Báo cáo Thường niên ngành Thép 2025 & Triển vọng 2026 của ThitruongThep.vn cũng nhấn mạnh vai trò “then chốt” của yếu tố chính sách trong năm 2025, khi phòng vệ thương mại đã làm thay đổi đáng kể chuỗi giá trị, đặc biệt với HRC và nhóm hạ nguồn sau AD20.

Với thị trường chứng khoán, điều này dẫn tới một hệ quả quan trọng: Cổ phiếu thép không còn đi cùng một nhịp. Nhà đầu tư sẽ phải đọc ngành theo cách mới: Đọclợi thế cấu trúc.

3 câu chuyện lớn đang định hình ngành thép Việt Nam

Câu chuyện thứ nhất: Trung Quốc giảm sản lượng, nhưng dư cung vẫn là áp lực mang tính cấu trúc.

Năm 2025, sản lượng thép thô toàn cầu giảm, trong đó Trung Quốc lần đầu xuống dưới mốc 1 tỷ tấn.

Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở sản lượng, mà ở dòng chảy thương mại. Khi nhu cầu nội địa – đặc biệt là bất động sản – tiếp tục suy yếu, các nhà máy Trung Quốc buộc phải đẩy mạnh xuất khẩu để duy trì dòng tiền. Dư cung vì thế không biến mất, mà được “xuất khẩu” ra khu vực, tạo mặt bằng giá thấp kéo dài tại châu Á, trong đó có Việt Nam.

Thị trường không còn các cú sốc giá, nhưng cũng không có động lực để hình thành một chu kỳ tăng rõ rệt. Trong bối cảnh đó, lợi nhuận ngành thép không còn đến từ giá, mà từ cấu trúc chi phí và khả năng tiêu thụ.

Câu chuyện thứ hai: Phòng vệ thương mại và CBAM đang viết lại luật chơi của chuỗi giá trị thép.

Năm 2025 đánh dấu sự leo thang mạnh của các biện pháp chống bán phá giá và phòng vệ thương mại, không chỉ từ EU, Mỹ mà ngay tại Việt Nam với các mặt hàng thép nhập khẩu chủ chốt.

Cùng lúc, CBAM của EU từ 2026 đưa ra một tầng rào cản mới, không đánh vào giá bán trực tiếp mà đánh vào dấu chân carbon và năng lực tuân thủ. Điều này khiến cạnh tranh trong ngành dịch chuyển từ “ai bán rẻ hơn” sang “ai đáp ứng được luật chơi”.

Với Việt Nam, các biện pháp này vừa tạo không gian cho sản xuất nội địa, vừa phơi bày điểm yếu cố hữu: Sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu. Từ đây, chính sách không còn là rủi ro chung, mà trở thành bộ lọc phân hóa doanh nghiệp.

Câu chuyện thứ ba: Độ lệch cung – cầu khiến cuộc chơi chuyển từ sóng giá sang cuộc chiến thị phần.

Tiêu thụ thép nội địa năm 2025 có cải thiện, chủ yếu nhờ đầu tư công, nhưng mức phục hồi vẫn chưa đủ mạnh và thiếu đồng đều.

Trong khi đó, công suất mới – đặc biệt ở phân khúc thượng nguồn – bắt đầu được bổ sung từ cuối 2025 sang 2026.

Khi xuất khẩu bị siết bởi rào cản thương mại, áp lực tiêu thụ quay trở lại thị trường trong nước, khiến cạnh tranh trở nên gay gắt hơn.

Giá thép vì thế khó bứt phá, và lợi nhuận toàn ngành không còn phụ thuộc vào chu kỳ, mà phụ thuộc vào việc ai giữ được thị phần với chi phí thấp nhất.

Ba câu chuyện này giao thoa và tạo ra một điểm chung: Ngành thép Việt Nam đang bước vào giai đoạn sàng lọc.

Từ đây, thị trường chứng khoán sẽ không còn nhìn cổ phiếu thép như một nhóm đồng pha theo chu kỳ giá, mà bắt đầu định giá từng doanh nghiệp dựa trên vị thế trong chuỗi giá trị và khả năng thích ứng với luật chơi mới. Đó chính là nền để câu chuyện cổ phiếu thép ở Phần 2 trở nên khác biệt.

Doanh nghiệp niêm yết - Ai đang ở thế chủ động, ai ở thế bị ép?

Trong bức tranh mới của ngành thép, điều chúng ta có thể nhìn thấy rất rõ ràng: Tập đoàn Hòa phát (HPG) mạnh lên khi thị trường khó.

Trạng thái ngược dòng của HPG không quá khó hiểu bởi ngành thép càng bước vào giai đoạn sàng lọc, lợi thế của Hòa Phát càng là “hạt giống tốt” được giữ lại. Mấu chốt khác biệt của Hòa Phát không nằm ở chu kỳ giá thép nói chung mà nằm ở cấu trúc.

Chuỗi sản xuất khép kín từ quặng – luyện gang – HRC – thép thành phẩm giúp Hòa Phát gần như không phụ thuộc vào HRC nhập khẩu, một yếu tố mang tính sống còn khi phòng vệ thương mại ngày càng siết chặt. Quy mô đủ lớn cho phép doanh nghiệp chịu được chu kỳ xấu kéo dài, đồng thời tạo dư địa ép chi phí đơn vị – điều mà các doanh nghiệp hạ nguồn khó có thể làm được.

Tuy nhiên, vị thế “chủ động” của Hòa Phát không đồng nghĩa với rủi ro bằng không. Câu hỏi lớn đặt ra cho giai đoạn 2026 là liệu tiêu thụ nội địa có đủ nhanh để hấp thụ công suất mới hay không, và biên lợi nhuận sẽ thực sự cải thiện hay chỉ dừng lại ở trạng thái ổn định ở mức thấp.

Với Hòa Phát, đây không phải câu chuyện tăng trưởng nóng, mà là câu chuyện giữ vị thế số 1 và tích lũy dài hạn trong một ngành ngày càng khắc nghiệt.

Nếu HPG hưởng lợi từ câu chuyện HRC/chuỗi, thì Hoa Sen (HSG) nằm ở phía nhạy cảm hơn vì phụ thuộc đầu vào và chịu tác động nặng từ xuất khẩu. Với Hoa Sen, cấu trúc sản xuất kinh doanh phụ thuộc lớn vào HRC đầu vào và nhạy cảm cao với biến động giá thép, thị trường xuất khẩu cũng như các biện pháp phòng vệ thương mại và CBAM.

Trong bối cảnh đó, Hoa Sen không còn được thị trường nhìn nhận như một cổ phiếu “ăn theo chu kỳ giá”. Thay vào đó, cổ phiếu HSG phản ánh trực tiếp năng lực quản trị: Khả năng xoay trục thị trường, kiểm soát tồn kho, giữ hệ thống phân phối vận hành hiệu quả khi biên lợi nhuận bị siết.

Điểm tích cực của Hoa Sen nằm ở mạng lưới phân phối rộng và khả năng phản ứng nhanh với thay đổi thị trường. Nhưng chính điều này cũng khiến cổ phiếu trở nên nhạy cảm hơn với từng quý kết quả kinh doanh.

Ở báo cáo cập nhật về Hoa Sen do BVSC phát hành cuối năm 2025, BVSC cũng nêu quan điểm theo dõi vị thế dẫn đầu ngành tôn mạ trong 2026. Điểm nhà đầu tư nên đọc ở Hoa Sen trong 2026 không phải là “giá thép”, mà là:

• HSG thích nghi CBAM thế nào ở thị trường xuất khẩu.
• HSG giữ thị phần nội địa bằng biên lợi nhuận hay bằng chiết khấu kênh.

Nếu phải chọn một cổ phiếu đại diện cho “sóng thị phần”, CTCP Nam Kim (NKG) thường được đặt lên bàn.

Báo cáo phân tích cuối năm 2025 của các công ty chứng khoán cũng đi theo hướng này: Tài liệu cập nhật tháng 12 năm 2025 của Shinhan nhấn mạnh cơ cấu doanh thu có tỷ trọng xuất khẩu cao, do đó kết quả kinh doanh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nhu cầu thép toàn cầu.

Một báo cáo cập nhật khác của Mirae Asset tháng 11 năm 2025 cũng đề cập việc tăng nhanh thị phần nội địa nhưng đánh đổi bằng áp lực giá/biên.

Ngoài câu chuyện giá hay cấu trúc kinh doanh, ngành thép vừa chứng kiến sự xuất hiện của VinMetal. “Biến số VinMetal” liệu sẽ làm thay đổi cục diện cạnh tranh của ngành thép Việt Nam như thế nào đặc biệt khi định hướng sản phẩm bao gồm cả HRC và thép chất lượng cao vẫn là điều quan trọng.

Không chỉ vậy, giới đầu tư khi lựa chọn cổ phiếu thép 2026 cũng cần chú ý Formosa Hà Tĩnh. Tuy rằng, Formosa Hà Tĩnh không phải là doanh nghiệp được nhắc tới nhiều trên thị trường chứng khoán, nhưng lại giữ vai trò cực kỳ quan trọng với toàn ngành thép.

Là một trong hai trụ cột HRC nội địa, giá bán của Formosa có tác động trực tiếp đến mặt bằng chi phí của các doanh nghiệp hạ nguồn.

Trong một thị trường thiếu sóng giá, vai trò của Formosa trở nên đặc biệt nhạy cảm. Khi Formosa giữ giá ổn định, các doanh nghiệp tôn mạ và thép hạ nguồn có thêm không gian để duy trì biên lợi nhuận.

Ngược lại, nếu giá HRC tăng, áp lực sẽ nhanh chóng dồn xuống hạ nguồn, nơi biên lợi nhuận vốn đã mỏng và chịu nhiều rủi ro chính sách.